وبلاگ

عملکردهاي شناختي مغز: حافظه (قسمت 1)

عملکردهاي شناختي مغز: حافظه (قسمت 1)

در این مقاله با عملکردهاي شناختي مغز: حافظه (قسمت 1) با ما همراه باشید. آيا نام دبستان‌تان را که دوره ابتدايي را در آن گذرانديد، به ياد داريد؟ آيا به خاطر داريد دو روز پيش چه غذايي را براي ناهار ميل کرديد؟ آيا پايتخت‌هاي کشورهاي همسايه را مي‌توانيد نام ببريد؟

چگونه پاسخ سوال‌هاي بالا يا هر سوال ديگر را مي‌دانيد؟ چگونه اطلاعاتي را که در طول روز به کار مي‌بريد، به ياد مي‌آوريد؟

حافظه وسيله‌اي است که تجارب قبلي خود را در آن نگهداري و اطلاعات را براي استفاده در زمان حاضر از آن استخراج مي‌کنيم. براي شناخت بهتر اين عملکرد مغزي شما را به مطالعه اين مقاله باشگاه مغز و حافظه دعوت مي‌کنم.

حافظه چيست؟

حافظه فرايندي است که به ساز و کارهاي پويا مرتبط با ذخيره‌سازي، نگهداري و بازيابي اطلاعات تجارب گذشته اشاره دارد. به ويژه روانشناسان شناختي سه نوع عمليات مشترک حافظه را به شرح زير مشخص کرده‌اند:

رمز گرداني، اندوزش يا ذخيره‌سازي و بازيابي. لازم است بدانيم که هر عملياتي بازنماي يک مرحله در پردازش حافظه است.

 

عملکردهاي شناختي مغز حافظه (قسمت 1)

عملکردهاي شناختي مغز: حافظه (قسمت 1)

چگونه خاطرات در حافظه شکل می‌گیرند؟

در رمزگرداني، داده‌هاي حسي را به شکل بازنمودهاي ذهني در مي‌آوريم. در اندوزش، اطلاعات رمز گرداني شده را در حافظه نگهداري مي‌کنيم. در بازيابي، اطلاعات ذخيره شده در حافظه را فرا مي‌خوانيم.

اطلاعاتي که در حافظه ما ذخيره مي‌شود براي فهميدن هويت‌مان، روابط ما با افراد پيرامون‌مان و درک اين که دنيا براي ما چه معنايي دارد، حياتي است.

براي آشنايي با نحوه کار حافظه، تصور کنيد مجموعه‌اي از عکس‌هاي سفر تابستان گذشته‌تان را در آلبوم قرار مي‌دهيد. ابتدا بايد مشخص کنيد هر عکس به چه موضوعي ارتباط دارد. سپس عکس‌ها را به ترتيب زمان‌شان در آلبوم بچينيد. منظم چيدن عکس‌ها را به اين دليل انجام مي‌دهيد که هرگاه بخواهيد قسمتي از تجربه سفرتان را بازگو کنيد، با رفتن به سراغ آلبوم بتوانيد عکس مناسب را بدون دشواري بيابيد. سه مرحله ثبت يا رمز گذاري، ذخيره و بازيابي، گام‌هاي اصلي براي به ياد سپردن خاطرات هستند.

اطلاعاتی که به ذهن داده می‌شود، ابتدا به شکلی که قابل استفاده باشد تغییر پیدا می‌کنند که این مرحله رمزگذاری نامیده می‌شود. سپس در مرحله ذخیره‌سازی اطلاعاتی که تغییر یافته‌اند، در حافظه ذخیره می‌شوند. در مرحله پایانی، بازیابی، در صورتی که نیاز داشته باشیم تا از خاطره‌ یا اطلاعاتی استفاده کنیم، آن‌ها را در حالت آگاهانه قرار می‌دهیم.

چگونه خاطرات را به یاد می‌آوریم؟

برای به یاد آوردن خاطرات، ابتدا باید اطلاعات رمزگذاری شده در حافظه بازیابی شوند. عوامل زیادی وجود دارند که می‌تواند در نحوه بازیابی خاطرات تأثیر بگذارند.

این روند همیشه کامل نیست. آیا تا به حال احساس کرده‌اید که جواب یک سؤال را درست در نوک زبان خود دارید، اما نمی‌توانید آن را کاملاً به خاطر بیاورید؟ این نمونه‌ای از یک مشکل بازیابی است که به عنوان پدیده نوک زبان شناخته می‌شود.

امکان دسترسی و بازیابی اطلاعات از حافظه بلند مدت به ما امکان می‌دهد. تا در واقع از این خاطرات برای تصمیم‌گیری، تعامل با دیگران و حل مشکلات استفاده کنیم.

حافظه قابل اطمينان و قوي وقتي شکل مي‌گيرد که به خوبي ثبت شده باشد. بازيابي خاطره از چنين حافظه‌اي نيز آسان خواهد بود. کارهاي بسياري براي نيرومند کردن حافظه‌مان مي‌توانيم انجام دهيم. در اين راستا، مهارت‌هايي وجود دارد که با يادگيري و به‌کارگيري آنها مي‌توانيم حافظه خود را پرورش دهيم و نيرومند سازيم.

پيش از آنکه مهارت‌هاي مربوط به تقويت را معرفي کنم، بهتر است نکاتي درباره حافظه و انواع حافظه در اينجا مطرح شود.

 

عملکردهاي شناختي مغز حافظه (قسمت 1) رویا غندالی - باشگاه مغز و حافظه

عملکردهاي شناختي مغز: حافظه (قسمت 1)

 

برای مطالعه مقاله عملکردهاي شناختي مغز: توجه (قسمت اول) کلیک کنید

 

نکاتي درباره حافظه

حافظه به صورت قدرتی فوق‌العاده در تمام پدیده‌های هستی وجود دارد. حتّی در جمادات، استعدادی وجود دارد که خواص خود را حفظ می‌کنند. و در جهتی خاص که اساس نخستین آن‌ها بر آن استوار است، حرکت می‌کنند. حافظه در گیاهان نیز وجود دارد و براي رشد مطلوب خود نياز به اين عملکرد مهم دارند. حافظه در حیوانات هم به گونه‌ای غریزی و قابل مشاهده آشکار می‌شود.

قوی‌ترین نوع حافظه در انسان نهفته است. ولی در همه افراد یکسان نیست. تحقیقات علمی نشان می‌دهد:

1- حدود 99 درصد مردم از نیروی شنوایی و بینایی و لامسه و شامه و چشایی متعادل برخوردارند و حافظه‌های متوسط تا عالی دارند امّا شیوه‌های بهره‌گیری و انواع آن را نمی‌دانند.

2- انسان در زمینه اندیشه و رشد قدرت‌هایی دارد. در زمينه حافظه هم انسان قدرت و توانمندي‌هايي دارد که بايد آنها را بشناسد تا بتواند به خوبي از آنها استفاده کند.

جابربن حیان شاگرد فرهیخته حضرت امام صادق که در علم کیمیا (شیمی) سر آمد 6000 دانشجوی مکتب جعفری بود، از حضرتش پرسید: چرا انسان در پیری کم حافظه می‌شود؟

امام صادق عليه‌السلام فرمودند: این مسأله همگانی نیست. آنچه فراموشی می‌آورد، به کار نینداختن نیروی یادگيري و ياد سپاری است؛ زیرا نیروی یادگیری چون دیگر نیروهای بدن انسان است؛ باید به کار گرفته شود تا توانمند شود. جوان نیز اگر حافظه خود را نشناسد و به خوبی از آن بهره نگیرد، به ضعف حافظه دچار می‌شود.

3- بایگانی، مانور، سرعت تطبیق بازیافت و تشخیص مغز چنان بالا و پیچیده است که ادّعا می‌شود اگر بخواهیم مدل مغز را بر صفحه‌ای از کره زمین شبیه سازی کنیم و سلول‌های عصبی و مغزی را به اندازه یک رشته نازک سیم الکتریسته قرار دهیم، به فضایی مکعب شکل در ابعاد 35 * 35 کیلومتر نیازمندیم؛ چون هر انسان به تنهایی حدود 10 میلیون سلول مغزی دارد.

اگر حافظه وجود نداشت يادگيري پايدار نيز امکان‌پذير نبود و ما مجبور به تکرار فعاليت‌ها مي‌شديم و در حقيقت آنچه که امروز به عنوان پيشرفت، توسعه و تکامل در زمينه‌هاي  مختلف مي‌شناسيم ديگر وجود نداشت.

حافظه محور اصلي ذهن محسوب مي‌شود که عملکردهاي شناختي مانند تفکر، ادراک، استدلال، تصميم‌گيري، حل مسئله و خلاقيت را به يکديگر متصل مي‌سازد.

 

عملکردهاي شناختي مغز حافظه (قسمت 1) رویا غندالی - باشگاه مغز و حافظه

انواع حافظه

انواع مختلفی از حافظه وجود دارد. ویلیام جیمز، فيلسوف و روانشناس آمريکايي  از سال 1890 پیشگام تمایز انواع مختلف حافظه شد و نتیجه گرفت که دو نوع حافظه اولیه و حافظه ثانویه وجود دارد.

بعداً نظریه موسوم به “چند طبقه” ریچارد اتکینسون و ریچارد شیفرین ظاهر شد که می‌فهمد اطلاعات هنگام پردازش از طریق حافظه‌های مختلف ذخیره می‌شوند. طبق این نظریه ، ما سه نوع مختلف حافظه داریم: حافظه حسی، حافظه کوتاه مدت و حافظه بلند مدت.

معمول‌ترین طبقه بندی انواع حافظه انسان شامل حافظه کوتاه مدت ( یا حافظه کاری ) و حافظه بلند مدت ، بر اساس میزان زمانی که حافظه ذخیره می‌شود، می‌باشد.

حافظه حسی              

نخستین مرحله حافظه، حافظه حسی است. در این مرحله، اطلاعات حسی از محیط برای مدت زمان بسیار کوتاهی ذخیره می‌شوند. مدت زمانی که این حافظه اطلاعات را ذخیره می‌کند برای اطلاعات تصویری نیم ثانیه و برای اطلاعات شنیداری 3 تا 4 ثانیه می‌باشد.

هنگامي كه محركات بيروني توسط حواس دريافت مي‌شوند، اولين حافظه که وارد عمل مي‌شود، حافظه حسي است. مدت زمان نگه داري اطلاعات در اين حافظه از چند ميلي ثانيه تا چند ثانيه متغير است. اين حافظه براي هر كانال حسي وجود دارد. حافظه ICONIC براي محركات ديداري، حافظهECHOIC  براي محركات شنيداري و حافظه HAPTIC براي حس لامسه.

حافظه حسي بخشي از فرآيند ادراك است. گنجايش حافظه حسي بسيار زياد ميباشد اما مانند حافظه بلند مدت نامحدود نيست. اگر به خاطرات حسی توجه کنیم، اطلاعات به مرحله بعدی یعنی حافظه کوتاه مدت انتقال داده می‌شوند.

حافظه کوتاه مدت

حافظه کوتاه مدت اطلاعاتی است که هم اکنون به آن‌ها فکر می‌کنیم یا از آن‌ها آگاهی داریم. اطلاعات در  این حافظه تقریباً 20 تا 30 ثانیه ذخیره می‌شوند. با “توجه” و “دقت كردن” اطلاعات از حافظه حسي به حافظه كوتاه مدت انتقال مي‌يابد.

در روانشناسی فرویدی، حافظه کوتاه مدت به عنوان ذهن هشیار شناخته می‌شود. هم‌چنین اصطلاح «حافظه کوتاه مدت» غالباً با «حافظه کاري» قابل تعویض است که به فرآیندهای استفاده شده برای ذخیره موقت، سازماندهی و دستکاری اطلاعات اطلاق می‌شود.

بسیاری از خاطرات کوتاه مدت ما به سرعت فراموش می‌شوند، اما با توجه کردن به این اطلاعات، اجازه می‌دهیم که این اطلاعات به مرحله بعدی یعنی حافظه بلند مدت منتقل بشوند.

وقتی اطلاعات در حافظه حسی انتخاب و مورد استفاده قرار می گیرند ، به حافظه کوتاه مدت می‌رود که اين نوع از حافظه، حافظه فعال نیز نامیده می‌شود. ظرفیت آن محدود است (7 + -2 عنصر) و دو عملکرد را انجام می‌دهد. از یک طرف، اطلاعات را در ذهن نگه می‌دارد، چنین اطلاعاتی وجود ندارد. از طرف دیگر، می‌تواند این اطلاعات را دستکاری کند و به او اجازه دخالت در سایر فرایندهای شناختی بالاتر را بدهد.

تغيير در اتصالات و پيوندهاي نوروني بطور موقت و گذرا حافظه كوتاه مدت را پديد مي‌آورد. حافظه كوتاه مدت به مثابه يك دفترچه يادداشت موقت است.

ظرفيت حافظه كوتاه مدت كه به فراخناي حافظه(MEMORY SPAN)  موسوم است در افراد مختلف متفاوت است. فراخناي حافظه معمولا براي ارقام 7 ماده، براي حروف 6 ماده و براي واژه ها 5 ماده است. فراخناي حافظه براي ارقام بدين معني است كه فرد مي‌تواند تا 7 رقم پياپي را پس از شنيدن بطور صحيح بازگو كند. اما اخيرا صاحب‌نظران فراخناي حافظه را در حدود 4 ماده (واحد) اطلاعات تخمين مي‌زنند.

در صورت عدم مرور ذهني و تكرار محتواي حافظه كوتاه مدت، اطلاعات محو شده و زوال مي‌يابند. ظرفيت حافظه كوتاه مدت را مي‌توان با روش تقطيع(CHUNKING)  افزايش داد. در اين روش اطلاعات به واحد هاي كوچك تقسيم‌بندي مي‌شوند.

حافظه كوتاه مدت فرار است وبراي رفع نيازهاي آني و فوري بكار مي‌رود. رمز گرداني در حافظه كوتاه مدت عمدتا شنيداري است.

حافظه فعال

حافظه فعال (WORKING MEMORY) يك اصطلاح جديد است. دانشمندان حافظه فعال را جايگزين حافظه كوتاه مدت كرده‌اند چراكه حافظه كوتاه مدت نمي‌تواند يك حافظه منفعل باشد و دستكاري اطلاعات نيز در آن صورت مي‌گيرد. از اين‌رو ظرفيت حافظه كوتاه مدت جاي خود را به ظرفيت پردازش داده است.

حافظه فعال در واقع تلفيقي است از حافظه كوتاه مدت و عنصر توجه براي انجام تكاليف ذهني خاص. بنابراين حافظه فعال يك سيستم فعال و پويايي است كه براي اندوزش و دستكاري موقتي اطلاعات  و به منظور انجام تكاليف شناختي پيچيده نظير يادگيري، استدلال، ادراك و تفكر كردن بكار مي‌رود.

هنگامي كه شما اطلاعاتي را مرور ذهني، بازيابي و يادآوري مي‌كنيد در واقع آن اطلاعات از حافظه بلند مدت به حافظه فعال شما انتقال مي‌يابند. همچنين حافظه فعال به‌طور فعال در ارتباط با اطلاعاتي است كه مي‌خواهند به حافظه بلند مدت منتقل شوند.

در مجموع سرحد مشخصي نمي‌توان ميان حافظه‌ها و افكار تعيين كرد. در هر فرآيندي كه نياز به استدلال دارد (مثل خواندن، نوشتن و محاسبات ذهني) حافظه فعال درگير است. مثل تكرار فهرستي از ارقام كه براي شما خوانده مي‌شود و شما بايد آنها را عكس ترتيب اوليه‌شان (به‌طور معكوس) بازگو كنيد و يا ترجمه همزمان ويا رانندگي.

حافظه بلند مدت

اطلاعات در حافظه بلند مدت به صورت مداوم ذخیره شده‌اند. در روانشناسی فرویدی حافظه بلند مدت را نیمه‌هشیار و نا‌هشیار نامیده شده است. این اطلاعات تا حد زیادی از آگاهی ما خارج است اما در صورت نیاز می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. به یاد آوردن برخی از این اطلاعات بسیار آسان و برخی دیگر بسیار دشوار است. هم‌چنین بعضی از خاطرات را نمی‌توانیم به یاد بیاوریم و آن‌ها را فراموش کرده‌ایم.

با تكرار و مرور ذهني، اطلاعات از حافظه كوتاه مدت به حافظه بلند مدت انتقال مي‌يابند. ظرفيت حافظه بلند مدت بر خلاف حافظه كوتاه مدت نامحدود است. مدت نگه‌داري اطلاعات نيز از چند روز تا چند سال و بعضا تا آخر عمر متغير است.

حافظه بلند مدت زماني شكل مي‌گيرد كه اتصالات نوروني خاصي به‌طور دايمي و پايا تقويت شده باشند. ثابت شده است پروتئينCYPIN  با افزايش انشعابات دندريت‌ها و شكل‌گيري سيناپس‌هاي جديد اتصالات بين سلول‌هاي عصبي (نورون‌ها) را افزايش مي‌دهد و تقويت مي‌كند.

عملکردهاي شناختي مغز حافظه (قسمت 1) رویا غندالی - باشگاه مغز و حافظه

ادامه دارد …. .

 

اشتراک گذاری:

مطالب زیر را حتما مطالعه کنید

1 دیدگاه

به گفتگوی ما بپیوندید و دیدگاه خود را با ما در میان بگذارید.

دیدگاهتان را بنویسید